Rousseau ve Sait Faik Bağlamında Yalnızlık - Fırat Bircan

Günümüzde sokaklara isminin verildiği, heykellerinin dikildiği ve bilhassa Toplum Sözleşmesi ile adını bilmeyenin kalmadığı Jean-Jacques Rousseau da pek çok yazar ve düşünürün maruz kaldığı yalnızlıkla dolu bir yaşama sahip olmuştu. Belki bu yüzden tıpkı Poe gibi ‘Hayallerin tek gerçeklik’ olduğuna inandı ve ömrünün son demi diyeceğimiz zamanda Yalnız Gezerin Hayalleri ismiyle bir kitap yazdı.

Seyit Kemal, Dünya Edebiyatçıları sözlüğünde Rousseau’dan ‘serseri bir yaşam sürmüş, kararlılık gösterememiştir’ diyor. Aslında buna çok ‘sert’ denilebilir. Kemal niye böyle yazdı bilmiyoruz ama Rousseau serserilikten ziyade anlaşılmamaktan mustaripti. TDK’nın sözlüğünde “yalnızlık” kelimesi iki farklı şekilde tanımlanmıştır. Birincisi, “yalnız olma durumu, kimsesizlik“; diğeri ise, “bir nesnenin bağlı olduğu coşkudan kopup ayrılması” şeklindedir.

Ünlü düşünür Voltaire ile giriştiği münakaşa Rousseau’ya çok pahalı geldi. Voltaire’in özellikle ‘çabuk’ laf yapmasıyla Rousseau öyle durumlara maruz kaldı ki, bunu anlayan herkes sıkıntısını bir nebze fark edebilir. Mesele aslında Rousseau’nun mizacı gereği ‘yalnızlığı, toplumdan ayrı yaşamanın’ savunması üzerine çıkmış ve birden alev almıştı. Bizdeki Zemzeme-Demdeme gibi tartışmanın üslubu kısa sürede değişti ve Voltaire tartışmayı bel altına kadar getirmiştir. Rousseau asla ‘terbiye’ sınırları dışına çıkmamış, en iyisi buralardan uzaklaşmak demiştir. Fakat 1774 yılında Voltaire adını dahi yazmadan -yahut tenezzül etmeden- bir kitapçık yayınlar. Burada Rousseau’ya karşı öylesine kindar ifadeler vardır ki, zamanında baş üstünde tutulan Rousseau taşlanır, ezilir ve toplumda yaşayamayacağını anlar. Burada Fransız halkı tarafından daha önceden Kalvanist olduğu için dinsizlik suçlamalarının da etkisi vardır.

Netice itibariyle taşraya gider ve Yalnız Gezerin Hayalleri isimli kitabı kaleme alır. Burada aslında Rousseau’nun ne yaptığı tam anlaşılamıyor. Zira kitabın ‘gezinti’ diye ayrıldığı kısımlarının birinde başımdan geçen olayları sonra anlatacağım diyor ve sanılıyor ki kitap bir anı niteliği taşıyacak. Fakat kitap anılarından ziyade düşünceleri üzerine yoğunlaşıyor ve sanırız kitabın ismine uygun davranılıyor. Rousseau bu kitabında yaşlanmış birisi olarak ‘son mutluluğu’ arayan kendisini oldukça karamsar bir dille anlatıyor.

Baudelaire’in Paris Sıkıntısı’nda bir cümlesi vardır; ”Ne yani, toplum içinde yaşamak isteyenlere hiçbir şey denilmiyor da Robinson Kruzo hayatı sürmek isteyenler neden tepkiyle karşılaşıyor? Nasıl ‘beraber’ yaşamak isteyenler normalse, yalnız yaşamak isteyenler de normal. Bu benim hakkım…” İşte bu cemiyetin pisliklerini gören ve çareyi onlardan uzaklaşmak isteyen birisi için son derece yerinde bir cümle. Vakıa Rousseau’nun bu cümleye tam tamına uyduğunu söyleyebiliriz. Anlaşılmamış, sürekli bir iş bulamamış, taşlanmış, dışlanmış vesaire… Bunu şöyle yazıyor: ”İnsanların anılarından ve kötülerin saldırılarından mümkün olduğu kadar kaçabilmek için kayalara, dağlara tırmandım, vadilere, ormanlara daldım. Bir ormanın gölgelerindeyken, artık hiç düşmanım yokmuşçasına huzur içinde ve özgür olduğumu, unutulduğumu veya ormanın yapraklarının, düşmanları hatıramdan uzaklaştırdığı gibi, beni de onların kötülüklerin uzaklaştıracağını sanıyor ve bütün aptallığımla, onları artık düşünmediğimde, onlarında beni düşünmeyeceklerini hayal ediyorum. (…) Issız bir yere gidip yeni bitkilerle aramanın verdiği zevk, bana zulmedenlerden kurtulmanın verdiği zevkle birleşiyor ve insan izine rastlamadığım yerlere vardığımda, kinlerinin artık beni takip etmediği bir sığınaktaymışçasına, daha rahat nefes alıyorum.”

Bu sözleri söyleyen birisinin yalnızlığında nasıl çaresiz olduğu anlaşılıyordur. Aslında yaşam, tuhaftır çoğu kişiyi mutlu ederken, çoğu kimse için katiyen mutlu olunmayacak bir yer olarak gözükür. Şairin ”Karamsar dünyamdandı belki insanların pisliği, ya da insanların pisliğindendi dünyamı kirleten,” dediği gibi her şeyin sorumlusu insandır ve bu dünyayı yaşanmaz bir hale sokan insandır. Rousseau tam olarak bunu telkin ediyor ve botanikçi olmak için çayırlarda, dağlarda gezinmeye başlıyor.

Bu ‘sürgün’ hayatı diyeceğimiz zamanda yazdığı kitabı aslında anı-otobiyografi ve deneme türünde denilebilir. Zira Montaigne’nin yaptığını yapmak istemeyip de yine onun yolunda olduğunu söyleyen de Rousseau. İtiraflar(ım) onun yaşamındaki istemediklerini, mevzu bahis kitap ise istediklerini anlatıyor. Dostoyevski, “Hayat acı vericidir, hayat korku doludur ve insanoğlu mutsuzdur. İnsanoğlu hayatı seviyor. Acıyı ve korkuyu sevdiği için hayatı seviyor. Yaşamak, acı ve korkunun karşılığında verilmiştir bize. En büyük aldanmamız budur. İnsanoğlu benliğini henüz bulamamıştır.” derken tam olarak Rousseau’nun demek istediğini kast etmişti; mutluluk diye bir şey yoktur, memnun insan vardır. Mutlu insan da olabilir belki ama ben bunu hayatım boyunca görmedim… (Candide’e anıştırma.)[1] Evet, memnunluk ve mutluluk farklı kavramlar ki, bugün çoğu kişinin ‘mutluluk’ dediği aslında memnunluktur. Gerçek mutluluğa öyle kolay ulaşılabilir mi?

Mutluluğun ulaşılamayacağı kesinleşirse, insanın içini kemiren bir sızıyla karşı karşıya kalması kaçınılmazdır. Yalnız insan mutlu olmaz aslında, açık söylemek gerekirse Rousseau’nunki fakir tesellisidir. Birisini sevmek, sıcacık bir el tutmak, gülüşmeler işitmek… bunlar bir insanın yaşadığını hissettiren detaylardır. Bunlar olmadıktan sonra insan niye yaşadığını kendisine sormaya başlar.

Bu koca şehir, ne kadar birbirine yabancı insanlarla dolu. Sevişemeyecek olduktan sonra neden insanlar böyle birbiri içine giren şehirler yapmışlar?

Modern insanın bunalımı tam olarak koca şehirlerin karmaşıklığından kaynaklanır. Birbirlerine bu kadar yakın olup aynı zamanda bu kadar da uzak olan insanlar, birey olarak var olmanın sancılarını yaşarlar. Marx, insanın yabancılaşmasını iki etken üzerinden irdeler; ilki doğadan kopuştur. Doğadan kopan insan kendisine yeni bir doğa kurarak, sosyo-kültürel anlamda yapay bir doğa içerisinde yaşamaktadır. Bu zorunlu olarak kabul edilse de ikincisi toplumsal sürecin yarattığı bir yabancılaşmadır ve asıl bu insanı çıkmaza sokmaktadır. Kapitalist sistem insanı kendi doğasına yabancılaştırarak, emeğine, yaşama sevincine, ilişkilerine ket vurup önüne geçer, yani maddi bir dünya içerisinde maneviyat dışlanmış, bunun sonucunda paranın getirdiği açmaz, bir sorun olarak insanın önüne koyulmuştur. İlişkiler metaya indirgenir ve bunun sonucunda insan özünde meta olmadığı fakat metalaştırıldığı için çevresine yabancılaşır. İşte bu yüzden yabancı insanlar koca şehirleri doldurur, sevginin böyle yerlerde sözü edilmez.

Antik filozof Empedokles, dünyayı beş ana etkenin oluşturduğunu belirtir. Bunlar “anasır-ı erbaa”nın yani toprak, su, hava, ateşin yanı sıra hepsini bir araya getiren sevgidir. Fakat dört unsur açıkça metadır, sevgi ise soyut olduğundan bir hacmi veya standart kalıbı yoktur. Dört unsur bundan sonraki dönemlerde dünyanın temel yapı taşları kabul edilmesine rağmen sevgi aralarından çıkarılmıştır. İnsan haliyle aradan çıkarılan bu unsuru aramakta, ona özlem duymaktadır. Yeniden doğuş imkânı olsa bütün bu yabancılaşmanın, umursamaz kalmanın, yalnızlığın yağmurunda ıslanmanın biteceği yanılgısına kapılır.

“Yeniden doğulmaz. Doğsan bile n'olacak? Seni iki senede, iki senede değil, iki günde aynı insan ederiz. Aynı kendini düşünen, aynı haris, aynı kıskanç, aynı kötü huylu, aynı sarhoş, aynı budala oluverirsin. Seni aynı hastalıkla yıkmak için elimizde her şey var.”

Kabullenmek, olmuş bir şeyi onaylamaktır. Onaylanan şey, iyi veya kötü de olsa onaylandığından dolayı doğru kabul edilir. Yalnızlığın insanın kurtulamayacağı bir durum olduğunu kabullenmek, onu doğruymuş gibi davranmak, yalnızlığı kabul etmek istemeyen birisi için kat be kat daha acıdır. İşte bu durumlarda asla yalnız olmayacağımız şeyler üretir hayal dünyamız. Bu Fikret de bir “Mai Deniz”dir. Odasının penceresinden bütün bir gecelik öfkesi, kırılganlığıyla mavi denize bakan şair, o denizi mavi bir çift göze benzeterek, kendisine, kaderine, haline acıdığını ve bundan teselli olduğunu sanır. Başka ne yapacaktır?

“Canım çekiyor diye öpemem seni güzel çocuk! Canım çekiyor diye giremem sana deniz, göğsüm zayıftır; doktor yasağı. Canım çekiyor diye içemem, kör-kütük oluncaya kadar, aklı boğuncaya kadar: karaciğer yasağı. Canım çekiyor diye bir vapura binip Haydarpaşa’ya, oradan da tabana kuvvet Van’a kadar gidemem. Yollarda geberirim…”

Sait Faik’in temel sorunun durumunu kabul edememek olduğunu, Rousseau gibi teselli bulamadığını söylemek yanlış olmayacaktır. Belki Rousseau da halinden memnun değildir, ama başka yapacak bir şeyinin olmadığının bilincindedir. Sait Faik ise durumunu kabullenmeyip adeta sızlanmaktadır. İçinde bir bıçak yarası duymakta, bir insan sevmeye koşmaktadır. Sonuç ise hep aynı olur. İdeallerimiz hakikatin soğuk duvarına toslar, birden elektrik çarpmış gibi bedenimizi çekeriz, canımız acımıştır, bir köşeye mahzun halde geri döneriz, söyleniriz, söveriz. Ama yalnızlık hiç değişmeyecektir. Edvard Munch’un Çığlık tablosundaki gibi sessiz çığlıklar atacağızdır. Çığlıklar hatıraları çağrıştıracak, hatıralar tozlu olsa da hep bir mutluluk içereceklerdir. Hatıraların sarnıcında tek tük damlayan suların sesi bizi birkaç gün, hafta, sene daha idare edecektir. Bizlere kaybettiğimiz coşkumuzu bu sesler verebilecektir ancak. Rousseau, bu durumda yalnızlığını somut kabul edip kimsenin etrafında olmadığından mutluluk duyduğunu belirtir. Fakat Sait Faik, yalnızlığını somut olarak görmesine rağmen “muhayyel” bir kişi yaratır. Burada “mış gibi yaparak” neyi amaçlar peki?

Amerikalı yazar J. D. Salinger’in meşhur kitabı Çavdar Tarlasında Çocuklar (Orijinal ismi: Çavdardaki Yakalayıcı – The Catcher in the Rye) okur üzerinde ilginç bir etki bırakır. Bu kitabı okuyup kapağını kapattıktan sonra içimizde tuhaf birtakım hislerin kıpırdandığını fark ederiz. Kitabı çekici kılan konusu, anlatımı vs. değildir. Zaten ortada mesela bir senaryoya uyarlayacak kadar bir konu da yoktur. Ama işin ilginci 16 yaşındaki Holden’ın ruhundaki gerilimler okura öyle bir üslupla verilmiştir ki o gerilimleri bizzat okurken kendimiz hissederiz. Okulunda başarılı olamayan, bu yüzden okuldan atılan ama okuldan atıldığını ailesine açıklamakta sıkıntı çeken Holden, yeni yıl bayramları ‘zehir’ olmasın diye üç gün sonra eve gitmeye karar verir. Bu esnada da New York’ta bu üç günü geçirmeyi planlar. Sürekli yalanlara başvurarak, New York’ta iyi-kötü üç gün geçirir. Mesela trende karşılaştığı bir hanıma kendisinde mevcut bulunmayan birtakım hastalıklardan mustarip olduğundan dert yanar. Holden sürekli “hoşnutsuzluk” duymaktadır yaşamdan. Öylesine bir yaşam ister ki yaşadığı kulübeye güneşin altın sarısı ışınları vursun, kimse kendisine bir şey sormasın o da cevap vermek zorunda kalmasın. Tabii bunların gerçek hayatta geçerliliği olmadığını fark edince “kendi dünyasını” kurmak ister. Bunun için sevildiğini hissedeceği birisini arar. Kız arkadaşı girişimleri de başarısız olunca hayatta yapayalnız olduğunu anlar. Kitabın en çekici tarafı da budur aslında; yalnızlığın gölge gibi peşimizi asla bırakmayacağıdır. Akşamları gölge yok olsa da sabahleyin tekrar ardımıza düşecektir. Nitekim Holden, yaşını büyük söyleyerek kaldığı otel odasına bir fahişe çağırsa da onunla para karşılığı ilişkiye gireceğini düşünmek de midesini bulandırır. Bir kadına para verip ona sahip olmayı son derece iğrenç bulur. Onunla konuşmak, gerçek adını öğrenmek, nelere gülüp nelere ağladığını öğrenmek ister. Böyle bir taleple şimdiye kadar karşılaşmayan karşısındaki haliyle şaşırır, Holden’i parasını bir an önce verip gitmeye ikna etmeye çalışır. Temel vurgu; Holden’in şehvetli isteklerinden ziyade insanca isteklerinin doyuma ulaştırılmasıdır. İnsanlar arasına karışmış, bu üç günlük yaşam başını fazlasıyla döndürmüştür. Evine gidip küçük kızkardeşi ile girdiği diyalog önemlidir: Okuldan atıldığını kardeşine söylediğinde, kardeşi hayatta ne olmak istediğini sorar. Holden de “Çavdar tarlasında koşan çocukları yakalan birisi olmak” istediğini söyler. Çavdar tarlasını, gözümüzde en iyi Van Gogh’un yaptığı sarı rengin ağırlıkta olduğu tarla resimleri canlandırabilir. Bu resimlerde sarı ve peyzaj öylesine iyi yedirilmiştir ki, Van Gogh’un dehasının bir kısmı da yaptığı bu tarla resimlerinde açıkça görülebilir. Şaşırtıcı bir şekilde sarı genelde insanlara haz ve mutluluk veren bir renk olsa da Van Gogh tablolarında hep bir hüzün verir. Özellikle buğday tarlası dizisinde yalnızlığın, geçmişteki tarlalarda koşturmasının özlemi açıkça kendisini belli eder. Van Gogh’un kendisini bir buğday tarlasında vurması da muhtemelen bununla ilişkidir. Tarla sadece bir toprak parçası değildir. Onlar rüzgâr estiğinde karada dalgalanan altından denizlerdir. Ve deniz her zaman sanatçı ruhuna özlem vermiştir. Rimbaud’nun Sarhoş Gemi’si denizin tüm derinliğini bizlere gösterir. Bu öylesine bir denizdir ki, üstünde sadece gemiler veya altında sadece balıklar bulunmaz. Uçsuz bucaksızlığı şairin istediği özgürlüğü sağlarken, ona sıkıntılarından arınma, bir tür “temizlenme” olanağı sağlamaktadır.

Yeter, yeter ağladıklarım; artık doymuşum

Fecre, aya, güneşe; hepsi acı, boş, dipsiz,

Aşkın acılığı dolmuş içime, sarhoşum;

Yarılsın artık bu tekne, alsın beni deniz.

Tekne yani yaşadığı düzen yarıldığında deniz onu kucağına bir anne şefkatiyle aldığı vakit şair tüm dünyanın debdebesinden kurtulacak, yeni bir yaşama kavuşacaktır. Deniz gerek kokusu gerek rengi gereği dinginlik kaynağıdır çünkü. Bir balık kadar temiz olmak isteyen sanatçı, denizi hep özlemle anar. Lüzumsuz Adam’ın sonunda Sait Faik, tüm dünyevî isteklerden kopmuş, çıkar hesaplarını bir tarafa bırakmış bir adamı tasvir eder. Bu hayatta bizim ne kadar lüzumlu olduğumuzu sorgular. Öykünün sonu zaten kahramanın kendisini vapurdan denizin içine bırakıvermek isteğiyle biter. Yaşamımızda lüzumlu olanlar sahiden kimlerdir? Her gün sabah belirli saatte uyanan, işine gidip akşam dönen, tatillerinde televizyon, bilgisayar ya da tribünlerde futbol merakını gideren kişiler mi lüzumludur? Ya da devletleri yöneten haşmetmeap yöneticiler mi lüzumludur? Bu hayatta “tutunamayanlar” salt lüzumsuz değil, bir böcek kadar olamayanlardır aynı zamanda. Gregor Samsa bu açıdan şanslıdır ki bir sabah kendini böceğe dönüşmüş, yani “var olmuş” bulur. Kafka’nın bu kaotik uzun öyküsü çarpıcı bir tasvirle başlar, Samsa kendisini bir sabah hamamböceği olarak bulur. Böcekliği elbette hayatta böcek kadar değeri olan insanı vurgulamak için bir metafordur. Fakat ilginç bir nokta böcekler hayatta var olsalar da kimse tarafından sevilmezler. Hiçbir insan bir kedi köpek sever gibi böcek sevmez. Bu yüzden yaşam tabakasının en altındadırlar. Haliyle bir insanın ruh tasvirinin böcek olması onun yaşamda ne kadar “silik” olduğunu gösterir. Tarlanın içinde de bir sürü böcekler bulunur tabii. Bunu en iyi yazın, cırcırböceklerinin sürekli ötüşünden bile fark ederiz. Yani tarlanın içinde bir sürü böcek doludur. Bu böcekler kendi hallerinde yaşayıp geçimlerini de tarladaki üründen sağlarlar. Tarlaya çiftçi veya başka insanlar girdiğinde ise farkına bile varılmadan ezilirler, zehirlenirler vs. Bu tarlada çocuklar dahi koşsa, bilmeden de olsa pek çok böceği ezmektedirler. Kaldı ki buraya bir de “yakalayıcı” girerse devinim daha fazla olacağından böcek ölümünde de artış olması muhtemeldir. Salinger’in bu sözü aslında İskoçya’nın “milli şairi” olan Robert Burns’un bir şiirinden alıntıdır. Burns, yaşamında aykırı bir tip olmuş, ne dinle ne devletle anlaşabilmiş, özellikle şiirleri “gelişigüzel” yazılmış ama yoğun imgelemin olduğu eserlerdir.

Ah, Yaşlılık günleri yorgun, bezgin günler,

Uykusuz geceler geçiyor acılarla:

Ey gençlik günlerimin altın zamanları,

Neden dönüp gelmiyorsunuz yeniden bana!

Burns da yaşamın sıkıntılarından kaygı duymuş, bu kaygı neticesinde içindeki lirizm daha da artmış ve onu bilhassa ölümünden sonra Romantizm için önemli bir şair kılmıştır. Fakat burada mesele Burns’un şiirlerinde genellikle çocukluk ve buna duyulan özlemin dile getirilmesidir. Çocukluğun yıllar sonra “büyülü bir atmosfere” bürünmesi nedendir? Bizler de çocukluğumuzu hep bir tebessümle karışık özlemle anarız. İlginç olan şudur ki küçükken büyük, büyükken de küçük olmak isteriz. İşte bu çelişki bizleri sürekli kaygıya düşürüp mutsuz kılar. Çocukların ruhlarının içindeki sonsuz coşkudur belki de bizi etkileyen. Sahiden de çocuklarla vakit geçirmek güzeldir. Çünkü onların kafaları yetişkinlerinki gibi çıkar hesapları, ihanetler, kinlerle dolu değildir. Her ne kadar yaramaz çocuklar olsa da asla kötü çocuk yoktur. Çocuğun dünyası çünkü kötülüğü tanımayan bir dünyadır. Ruhlarının sevecenlikle başkalarına açılabilmesi onları sevimli kılar. Bir yetişkinin ruhuna ulaşmaktan, bir çocuğun ruhuna ulaşmak çok daha kolay ve zevklidir. Çocuklara sorular yönelttiğinizde mutlaka cevaplar alacak ve onların dünyasının yetişkin dünyasından ne kadar renkli olduğunu keşfedeceksinizdir. Freud’un çocuk psikolojisi üzerinde önemle durmasının bir sebebi de budur. Çocuklardaki “açık olma” hali psikolojinin temelini oluşturur. Çünkü yetişkinler, psikolojinin bu temel ilkesini yani “açık olmayı” kendileri istediği müddetçe aralarlar. Fakat çocuk, ruhunun gizlenecek taraflarını dahi açıklamakta beis görmez. Freud’un kızı olan Anna Freud çocuk psikolojisi üzerine pek çok deneme kaleme almıştır. Bunlardan en önemlisi de çocukların savunma mekanizmalarını anlattığı kitabıdır. Anna Freud, kısaca çocuğun tek bir koşulda kapalı olabileceğini o da “bastırma”nın üst düzeylerde olduğu anlarda olabileceğini söyler. Bastırma, çocuğun psikolojisindeki birtakım tatsızlıkları bilinçten bilinçdışına atmasıdır. Başarılı olursa çocuğun sıkıntılarını unutturur, fakat eksik olursa nevroza dönüşmesine sebep olur ki bu çocuk için hayli hastalıklı bir durumdur. Holden’in ideal ile hakikat çatışmasına da tam olarak bu bastırma sebep olur. Holden, sıkıntılarını (mesela derslerindeki başarısızlığı, âşık olacak bir kızı bulamaması, arkadaşlarının sadece çıkar peşinde olduğunu, yabancı insanların korkunç olması gibi) görmezden gelmeye çalışır. Bunun için sıklıkla yalana başvurur. Tedavisi olmayan bir hastalığa yakalandığını söylediğinde aslında karşısındaki “soğuk yetişkinden” bir acıma beklemektedir. Kadının bakışı, Holden’in hasta olduğunu öğrendiği an değişecektir çünkü. Bu sebeple hastalık olsun, yaşını büyük gösterme olsun Holden hep yalanın peşindedir.

Şimdi şu soruyu sorabiliriz: sevgiye ulaşmak için yalan söylenmesi uygun düşer mi? Diyelim ki bir arkadaşınız siz güzel bir kitap okurken ya da film izlerken çatkapı evinize geldi. Yüzündeki allıktan hemen bir sorun olduğunu anladınız. Tam ne oluyor, diyecekken açıklama yaptı. Peşine bir katil düşmüştü ve onu bulursa hemencecik öldürecekti. Sizden arkadaşınızın ricası ise kendisini saklamanız ve katile “O burada değil” demeniz. Burada sıkı bir ahlaka sahipseniz, arkadaşınızın ardından gelen katile doğruyu söylersiniz. Çünkü yalan söylediğinizi farz edersek, bu durumda arkadaşınızın kurtuluşu mutlak bir gerçekleşme midir? Kant’a göre böyle bir şey söz konusu değildir. Katil size inanmayıp evin etrafında nöbet beklerse ve bir süre sonra arkadaşınız evden çıkarsa ne olacaktır? Arkadaşınız yine ölecektir. Demek ki yalan söylemek mutlak bir kurtuluş değildir. Ama katili polise yakalatabilirsiniz ve bu durumda da arkadaşınız zarar görmez. Bu da bir olasılıktır tıpkı arkadaşınızın hayatını kaybetmesi gibi. Mühim olan, olasılıklar üzerin evrensel bir ahlak anlayışı kuramayız. Tek hakikat vardır o da ne koşulda olursak olalım doğruyu söylemektir. Ahlak ise özgür insanlara has bir tutumdur. Sokakta yürürken kafanıza üst kattan düşen bir saksı ahlakî değildir. Çünkü bu sizin tamamen iradeniz dışındadır. Ama irade göstereceğimiz durumlarda ahlak devreye girer ve bizim nasıl bir kişilikte olduğumuzu gösterir. Fakat ahlaklı olmak sadece kişilikle alakalı değildir. Ahlaklı olmak bir insanî zorunluluktur. Su içmek, ekmek yemek gibi. Eğer çıkar güdüyorsanız yaptığınız iş ahlaksız olacaktır. Salt iyilik için iyilik yaparsanız o zaman Kant’ın deyişiyle “kategorik imperatif” ahlak yani gerçek ve doğru ahlak anlayışınız olacaktır. Ama kimse arkadaşını kolay kolay gerçekten değer veriyorsa katilin eline teslim etmez. O zaman şu soru devreye girer: filozof ne kadar haklıdır? Kesin haklı olma gibi bir iddia hiçbir filozofta olmaz ama çelişkiler görülebilir. İflah olmaz kötümser Schopenhauer, bir çocuğa edebiyat okutmanın ona yapılacak en büyük kötülülerden birisi olduğundan bahseder. Çocuğa biyografi ya da tarih okutmak, edebiyat okutmaktan bin kat yeğdir. İlginç olan şudur ki; Schopenhauer sıklıkla Homeros’tan veya Goethe’den alıntılar yapmaktadır eserlerinde. Hatta Goethe’yi büyük bir deha olarak nitelendirip şiirlerini felsefesinde rahatça kullanır. Ya da Rousseau, Emile adlı eserin “mükemmel çocuk yetiştirme nasıl olur” sorusunu 700 küsür sayfayla bizlere açıklarken, kendi çocuklarında istediğinin yarısını değil çeyreğini dahi bulamamıştır. Beş çocuğu olan filozof, çocuklarının “başkalarından farklı olmadığını” görünce onları bırakıp gitmiştir. Tabii bunu Rousseau’yu ayıplamak için değil, sadece fikir-gerçek çatışmasını göstermek için söylüyoruz. Yoksa vardır kendisine göre bir sebebi. Her neyse, tekrar yalana bakarsak Holden’in söyledikleri bir bastırma neticesinde söylenmiş ve Kant’ın kemiklerini sızlatmayacak türden yalanlardır. Holden’in bu davranışını daha iyi anlamak için Sait Faik’in Bilmem Neden Böyle Yapıyorum? öyküsüne bakmak faydalı olur. Bu öyküde, anlatıcı yaşlı bir adamın tespihini çalmadığı halde çalmışmış gibi yapar. Böyle yapmasına anlam veremese de davranışı hoşuna gider. Demek ki “mış gibi yapmak” insana haz vermektedir. Tıpkı Holden’in de bizzat kullandığı “mış gibi yapmak” tabiri, bu hazzı açıklıyor. Van Gogh’un tarlasındaki buğdaylar da “mış gibi” olduğu sürece estettirler. Fakat ressam çizdiği tarlada kendisini vurursa o zaman mevzu bahis tarla birden cinayet mahalline döner ve oraya bakan insan ürperir. Bir çavdar tarlasında çocukları gerçekten kovalamakla, “mış gibi yapmak” arasında belirgin bir fark vardır. Bizler o tarlayı ve çocukları düşlersek daha keyif alırız. Hatta bu hüzünlü bir keyif olur. Ama gerçeğe koyarsak tarla taşlarla, böceklerle dolu, çocuklar istenildiği gibi koşmayan, koşanların da düşüp kendisine zarar verdiği korkutucu bir yer halini alır. Bu da bize kurmaca ile gerçek yaşam arasındaki farkı gösterir. Eğer bizler kurmaca bir yaşamla mutlu olabiliyorsak “mış gibi yapmak”ı sıklıkla kullanırız. Yok, eğer gerçekleri kabullenmiş ve gerçekler dünyasının renksizliğine alışmışsak o halde uzun ama tatsız bir hayat bizi bekler. Rimbaud’nun da tam olarak kastettiği budur; yaşam bize hüzün veriyorsa, “denize düşmüş gibi yaparak” o siyah hüznü mavinin dinginliğine boyayabiliriz.

[1] Candide:

--Fakat dünyanın iyi tarafları da vardır, diyordu.

Martin ise diyordu ki;

--Bu olabilir, fakat ben bilmiyorum.