İsveç Akademisi’nin 2026 Nobel Edebiyat Ödülü’nü Anne Carson’a verdiğini açıklarken, Klasik Yunancadan yaptığı çevirileri bağımsız edebî eserler olarak nitelendirmesi, çevirmenlerin edebiyat dünyasındaki konumunu yeniden gündeme taşıdı. Bu yaklaşım, 1913’te Rabindranath Tagore’un ödüllendirilmesiyle başlayan tartışmayı da yeniden alevlendirdi.
İsveç Akademisi, edebiyat dünyasında uzun yıllardır tartışılan bir meseleye dikkat çekici bir yanıt verdi. Akademi, 2026 Nobel Edebiyat Ödülü’nün Anne Carson’a verilmesine ilişkin açıklamasında, şairin Klasik Yunancadan yaptığı çevirilerin yalnızca başka metinleri aktaran çalışmalar olmadığını, kendi başlarına edebî değer taşıdığını vurguladı.
Bu değerlendirme, çoğu zaman yazarın gölgesinde kalan çevirmenlik mesleğinin konumuna ilişkin köklü bir anlayışı sorguluyor. Geleneksel yayıncılıkta çeviri, önemli bir emek olarak kabul edilse de çoğunlukla özgün eserin ikincil bir unsuru olarak görülüyor. Çevirmenin adı ise sıklıkla kitabın kapağında geri planda kalıyor veya yalnızca telif sayfasında yer buluyor.
1913’te Tagore ile gündeme gelen mesele
Akademinin bugünkü yaklaşımının tarihsel bir karşılığı bulunuyor. Hint şair Rabindranath Tagore, 1913 yılında Nobel Edebiyat Ödülü’nü kazandığında, ödül gerekçesinde şiirlerinin duyarlı, özgün ve etkileyici niteliği öne çıkarılmıştı. Açıklamada, Tagore’un kendi İngilizce ifadeleriyle aktardığı şiirsel düşüncelerini Batı edebiyatının bir parçası hâline getirdiği belirtilmişti.
Ancak bu değerlendirmede önemli bir ayrıntı vardı: Tagore’un İngilizce metinleri, aslen Bengalce yazdığı şiirlerin kendi yaptığı çevirilerinden oluşuyordu.
İngiliz şair Thomas Sturge Moore tarafından aday gösterilen Tagore, Nobel komitesinin değerlendirmesinde büyük ölçüde kendi İngilizceye aktardığı eserlerle tanınıyordu. Bu durum, ödülün gerçekte Bengalce kaleme alınan Gitanjali kitabına mı, yoksa onun İngilizce uyarlaması olan Song Offerings eserine mi verildiği konusunda yıllar boyunca tartışmalara yol açtı. İki kitap arasındaki farklılıklar, çevirinin yalnızca dilsel bir aktarım olarak değerlendirilip değerlendirilemeyeceği sorusunu da beraberinde getirdi.
Anne Carson’ın çeviri yaklaşımı: Eksik metni tamamlamamak
Anne Carson’ın çalışmalarını farklı kılan unsurlardan biri, çevirinin sınırlarına ilişkin yaklaşımı. Şairin 2002 yılında Knopf tarafından yayımlanan If Not, Winter adlı eseri, Antik Yunan şairi Sappho’nun günümüze ulaşan şiir parçalarını bir araya getiriyor.
Sappho’nun eserleri büyük ölçüde parçalanmış papirüslerden ve eksik metinlerden oluşuyor. Önceki çevirmenler, şiirlerin bütünlüğünü korumak amacıyla kimi zaman eksik bölümleri yorumlayarak tamamlamayı tercih etti. Örneğin Mary Barnard, 1958’de yayımlanan çevirisinde dört kelimelik bir parçayı daha geniş bir şiirsel yapıya dönüştürdü. Willis Barnstone ise 1998’de yalnızca 11 kelimeden oluşan bir parçayı başlık ve sekiz kıtadan oluşan bir şiir hâlinde yorumladı.
Carson ise farklı bir yol izledi. Metindeki kayıpları gizlemek yerine, eksik bölümleri köşeli parantezlerle işaretleyerek okurun karşısına çıkardı. Böylece bazı şiir parçaları, tamamlanmış bir anlatıya dönüştürülmeden, birkaç kelimelik hâlleriyle bırakıldı. Dört kelimelik “do not move stones” ifadesi de bu yaklaşımın örneklerinden biri olarak öne çıktı.
Carson, köşeli parantezlerin kendisini heyecanlandırdığını ve hayal gücüne dayalı serbest bir keşif alanı oluşturduğunu ifade etmişti.
Çeviri, sözcükleri aktarmaktan ibaret değil
Bu yöntem, çevirmenin rolüne ilişkin temel bir soruyu gündeme getiriyor: Bir metindeki boşlukları doldurmak da onları olduğu gibi bırakmak da çevirmenin edebî tercihleri arasında yer alıyorsa, çeviri ne ölçüde bağımsız bir yaratım sürecidir?
Eksik bir bölümü tamamlamak kadar, o eksikliği korumak da bilinçli bir karar gerektiriyor. Barnstone’un şiiri genişleterek yeniden kurmasıyla Carson’ın metindeki boşlukları muhafaza etmesi, iki farklı edebî yaklaşımı temsil ediyor. Aralarındaki ayrım yalnızca kaynak metne bağlılıkla açıklanamıyor; çevirmenin estetik anlayışı ve yorum biçimi de belirleyici oluyor.
İsveç Akademisi’nin Carson’a ilişkin değerlendirmesi, tam da bu noktada önem kazanıyor. Kurum, çeviriyi başka bir yazarın eserine hizmet eden ikincil bir faaliyet olarak görmek yerine, kendi başına edebî değer taşıyan bir üretim biçimi olarak ele alıyor.
Edebî takdir değişiyor, çalışma koşulları aynı kalıyor
Akademinin bu yaklaşımı, çevirmenlerin ekonomik ve mesleki sorunlarının çözüldüğü anlamına gelmiyor. Çeviri emekçilerinin düşük ücretlerle çalışması ve isimlerinin yeterince görünür olmaması, yayıncılık dünyasında varlığını sürdüren sorunlar arasında bulunuyor.
Özellikle Hint edebiyatı gibi farklı dillerde üretilen eserlerin uluslararası okurlara çoğunlukla İngilizce çeviriler aracılığıyla ulaşması, çevirmenlerin kültürler arasındaki aktarımda oynadığı rolü daha da önemli kılıyor. Buna rağmen, bu eserleri dünya edebiyatına taşıyan kişilerin adları çoğu zaman yeterince bilinmiyor.
1913’te Tagore’un kendi İngilizce çevirileri üzerinden Nobel’e uzanan yolculuğu, çevirinin edebî değerine ilişkin tartışmayı dolaylı biçimde gündeme getirmişti. Anne Carson’a ilişkin 2026 açıklaması ise bu meseleyi doğrudan ele alması bakımından farklılaşıyor.
Böylece Nobel Edebiyat Ödülü etrafındaki tartışma, yalnızca kimin ödüllendirildiği sorusunun ötesine geçiyor. Çevirmenin bir eseri başka bir dile taşıyan kişi olmanın yanında, metnin anlamını ve biçimini yeniden kuran bağımsız bir edebiyat üreticisi olarak kabul edilip edilmeyeceği sorusu da yeniden önem kazanıyor.
OkurLab'ı Google'da Takip Edin
Kültür sanat akışınızı siz yönetin.