Uluslararası edebiyat dünyasında büyük yankı uyandıran Taiwan Travelogue, bu kez ödülleriyle değil, çeviri hakları üzerinden başlayan hukuki bir anlaşmazlıkla gündemde. Eserin İngilizce çevirmeni Lin King, kendi çevirisinin izni olmadan başka bir dile aktarılmak için kullanıldığını öne sürerek hukuki süreç başlattı. Tartışma, çevirmenlerin telif haklarını ve uluslararası yayıncılıkta çeviriye verilen emeğin nasıl korunması gerektiğini yeniden gündeme taşıdı.
Tayvanlı yazar Yáng Shuāng-zǐ tarafından kaleme alınan roman, edebiyatın farklı diller arasında dolaşımını sağlayan çevirmenlerin rolüne ilişkin önemli soruları da beraberinde getiriyor. Özellikle bir eserin doğrudan özgün dilinden değil, daha önce yapılmış başka bir çevirisinden aktarılması anlamına gelen ara dil üzerinden çeviri uygulaması, tartışmanın temel başlıklarından biri hâline geldi.
‘Taiwan Travelogue’ Uluslararası Başarısıyla Dikkat Çekmişti
2020 yılında yayımlanan Taiwan Travelogue, 19 Mayıs 2026'da Uluslararası Booker Ödülü'nü kazanarak Mandarin Çincesinden çevrilmiş bir roman olarak bu başarıya ulaşan ilk eser oldu. Roman, 1938 yılında Tayvan'a seyahat eden Japon bir yazarın hikâyesini merkezine alıyor. Sömürgecilik, kültürel kimlik ve dilin insanlar arasındaki ilişkilerdeki rolü, eserin öne çıkan temaları arasında yer alıyor.
Lin King'in İngilizce çevirisi de daha önce önemli bir edebiyat ödülüne layık görülmüştü. Çevirmen, 2024 yılında Ulusal Kitap Ödülü'nün Çeviri Edebiyat kategorisinde ödül kazanmıştı.
Ancak romanın uluslararası başarısının ardından gündeme gelen hak tartışması, çevirmenlerin edebiyat dünyasındaki konumunu yeniden tartışmaya açtı. King'in iddiasına göre bir Avrupa yayınevi, romanın yeni bir dile aktarılması sırasında özgün Mandarin metni yerine kendisinin hazırladığı İngilizce çeviriyi kullandı.
Lin King’den İzinsiz Kullanım İddiası
Lin King, 6 Ekim'de yayımladığı açıklamada, söz konusu gelişmeden ilk olarak 2 Temmuz'da haberdar olduğunu belirtti. Çevirmenin açıklamasına göre bir Avrupa yayınevi, Taiwan Travelogue için İngilizce çevirisini temel alan yeni bir baskı hazırlamayı planlıyordu.
King, gerekli izinlerin alınmadığı yönündeki uyarılara rağmen kitabın 10 Temmuz'da yayımlandığını ileri sürdü. Çevirmen, telif haklarının ihlal edildiği iddiasıyla hem Tayvan'da hem de ilgili Avrupa ülkesinde hukuki yollara başvurdu.
Anlaşmazlığa konu olan yayınevinin adı ve kitabın hangi dile çevrildiği kamuoyuyla paylaşılmadı. Süreç henüz sonuçlanmadığı için iddialar hakkında kesinleşmiş bir hukuki karar da bulunmuyor.
King'in itirazı yalnızca İngilizce metnin başka bir çeviride kullanılmasına dayanmıyor. Çevirmen, kendi hazırladığı dipnotların ve sonsözün de izinsiz biçimde kullanıldığını savunuyor. Ayrıca İngilizce çevirisinin üçüncü bir dilde yayımlanmasına yönelik herhangi bir lisans izni vermediğini belirtiyor.
Ara Dil Üzerinden Çeviri Neden Tartışma Yaratıyor?
Ara dil üzerinden çeviri, bir eserin özgün dilinden doğrudan çevrilmesi yerine başka bir dile yapılmış mevcut çevirisinin kaynak alınmasıyla gerçekleştiriliyor. Özellikle daha az konuşulan dillerdeki eserlerin farklı ülkelerde yayımlanmasını kolaylaştırabilen bu yöntem, uluslararası edebiyat dolaşımında belirli koşullarda tercih edilebiliyor.
Bununla birlikte uygulama, telif hakları ve çevirmenin yaratıcı katkısı bakımından çeşitli sorunları beraberinde getirebiliyor. Bir çevirmen yalnızca kelimeleri başka bir dile aktarmıyor; aynı zamanda anlatının ritmi, mizahı, kültürel göndermeleri ve duygusal etkisi hakkında kararlar veriyor.
Bu nedenle mevcut bir çevirinin yeni bir metne kaynak oluşturması, yalnızca teknik bir tercih olarak değerlendirilmiyor. Çevirmenin emeğinin hangi koşullarda kullanılabileceği, izin gereklilikleri ve katkının nasıl belirtileceği de önem taşıyor.
Anlaşmazlıkta adı geçen Tayvan merkezli hak ajansı Grayhawk da gerekli izinlerin yeterince doğrulanmadığını kabul etti. Ajans, Avrupa'daki yayınevinden yayını durdurmasını istediğini ve Tayvanlı orijinal yayınevinin sözleşmeyi feshetme girişimlerini desteklediğini açıkladı.
“Her Çevirmen Aynı Zamanda Yazardır”
Lin King'in itirazı, telif haklarının ötesinde çevirmenliğin edebî üretim içindeki yerini de gündeme getiriyor. Bir romanı başka bir dilde yeniden kurmak, yalnızca özgün metindeki anlamı korumaktan ibaret değil. Kelime seçimleri, cümlelerin akışı ve kültürel ayrıntıların aktarılması, eserin okur üzerindeki etkisini doğrudan değiştirebiliyor.
King, açıklamasında bu düşüncesini “Her yazar çevirmen değildir ama her çevirmen yazardır” sözleriyle ifade etti. Bu yaklaşım, çevirinin mekanik bir aktarım değil, yaratıcı kararlar gerektiren bir edebî faaliyet olduğu görüşünü yansıtıyor.
Tartışmayı daha da dikkat çekici kılan unsur ise Taiwan Travelogue romanının kendi anlatı yapısı. Eser, yeniden keşfedilmiş bir Japon anı kitabının çevirisi biçiminde kurgulanıyor. Dolayısıyla dil, yorumlama ve metinlerin farklı kültürler arasında aktarılması, romanın temel unsurları arasında bulunuyor.
Bugün aynı eser, çevirinin kime ait olduğu ve bir metnin başka bir dilde yeniden üretilirken hangi hakların korunması gerektiği konusundaki gerçek bir anlaşmazlığın merkezinde yer alıyor.
Çevirmenlerin Telif Hakları İçin Yeni Bir Dönem Başlayabilir
Lin King, hukuki girişiminin yalnızca maddi tazminat elde etmeye yönelik olmadığını, çevirmenlerin haklarına saygı gösterilmesini amaçladığını belirtiyor. Davanın sonucu henüz belli değil. Bununla birlikte süreç, uluslararası yayıncılıkta çevirmenlerin yaratıcı katkısının nasıl korunacağına ilişkin daha geniş bir tartışmayı gündeme taşıyor.
Bir kitabın kapağında çoğunlukla özgün yazarın adı öne çıkarken, eseri farklı dillerde okurlarla buluşturan çevirmenlerin katkısı daha az görünür olabiliyor. Oysa çevirmenler, anlatının yeni bir dilde doğal, etkileyici ve kültürel açıdan anlaşılır hâle gelmesi için kapsamlı bir yaratıcı çalışma yürütüyor.
Taiwan Travelogue etrafındaki anlaşmazlık, bu emeğin yalnızca edebî değerlendirmelerde değil, yayın sözleşmelerinde ve telif uygulamalarında da dikkate alınması gerektiğini gösteriyor.
Uluslararası edebiyatın geleceği açısından mesele, bir hikâyenin kaç dile çevrildiğinden ibaret değil. Asıl soru, o hikâyeyi yeni okurlara ulaştıran kişilerin haklarının nasıl tanınacağı ve korunacağı. Lin King'in başlattığı hukuki süreç de bu sorunun yanıtlanmasına katkı sağlayabilecek gelişmelerden biri olarak izleniyor.
OkurLab'ı Google'da Takip Edin
Kültür sanat akışınızı siz yönetin.